Susza im niestraszna – jakie staropolskie jabłonie przetrwają upały?

Nie ma dziś wiarygodnej listy staropolskich odmian jabłoni, którym można obiecać przetrwanie suszy i fal upałów bez szkody dla drzewa czy plonów. Badania pokazują, że niektóre tradycyjne jabłonie lepiej znoszą niedobór wody niż inne, ale nie wystarcza to do wskazania odpornych odmian z dawnych polskich sadów. Jeśli chcesz posadzić takie drzewo, sprawdzaj nie tylko nazwę odmiany, lecz także podkładkę, warunki na działce i możliwość podlewania w pierwszych latach po posadzeniu.

Czy stara odmiana jabłoni jest odporna na suszę?

Określenie „staropolska” mówi przede wszystkim o historii uprawy, a nie o potwierdzonej odporności na współczesne upały. Dawne odmiany różnią się między sobą tak samo, jak współczesne: sposobem wzrostu, reakcją na warunki środowiskowe i cechami owoców. Nie da się więc uznać całej grupy za odporną tylko dlatego, że jej drzewa rosły w tradycyjnych sadach.

Przykładem odmiany, dla której opisano korzystną reakcję na niedobór wody, jest chorwacka ‘Crvenka’. W doświadczeniu szklarniowym porównano ją z dwiema innymi odmianami jabłoni. Podczas badanego stresu suszy ‘Crvenka’ zachowała wyższą zawartość wody w liściach i lepszą sprawność fotosyntezy niż pozostałe drzewa. To cenna wskazówka, że wśród tradycyjnych odmian można znaleźć cechy przydatne w suchszych warunkach.

‘Crvenka’ nie jest jednak odmianą staropolską, a doświadczenie przeprowadzono w szklarni, nie w polskim sadzie podczas wieloletnich fal upałów. Wyniku nie można przenieść na Kosztelę, Szarą Renetę ani każdą inną dawną odmianę spotykaną w Polsce. Brakuje podstaw, by na jego podstawie ułożyć ranking jabłoni, które „na pewno dadzą sobie radę” bez wody.

Warto też rozróżnić przeżycie drzewa od udanego owocowania. Jabłoń może przetrwać suchy sezon, a jednocześnie rosnąć słabiej lub wydać mniej owoców. Dla właściciela sadu pytanie brzmi zatem nie tylko „czy drzewo przetrwa?”, lecz również „jak będzie rosło i plonowało w tych warunkach?”.

Susza i upał to dwa różne wyzwania

Susza oznacza niedobór wody dostępnej dla korzeni. Upał oznacza wysoką temperaturę, która może obciążać drzewo również wtedy, gdy gleba jest wilgotna. Zjawiska często występują razem, ale odporność na jedno z nich nie dowodzi odporności na drugie.

Jabłoń ogranicza utratę wody między innymi przez przymykanie aparatów szparkowych, czyli drobnych otworów w liściach. Pomaga jej to w czasie suszy, lecz jednocześnie ogranicza parowanie, które chłodzi liście. Drzewo może więc oszczędzać wodę, a zarazem mocniej się nagrzewać. Badania nad różnymi genotypami jabłoni wskazują, że różnice w pracy aparatów szparkowych mają znaczenie dla reakcji na stres wodny i wysoką temperaturę. Nie pozwalają jednak prosto wskazać staropolskiej odmiany, która najlepiej zniesie oba zagrożenia naraz.

Dlatego doniesienia o „odporności na suszę” czytaj uważnie. Czy dotyczą krótkiego doświadczenia z ograniczonym podlewaniem, zachowania liści, wzrostu korzeni, czy plonowania w sadzie? Każdy z tych wyników mówi o czymś innym. Dla decyzji o posadzeniu drzewa szczególnie użyteczne byłyby obserwacje prowadzone przez więcej niż jeden sezon, w warunkach zbliżonych do tych na Twojej działce.

Dlaczego sama nazwa odmiany nie wystarczy?

Większość jabłoni kupowanych do ogrodu to drzewa szczepione. Odmiana, której nazwę widzisz na etykiecie, tworzy koronę i owoce, ale jej korzenie należą do podkładki. To ważne rozróżnienie: dostęp drzewa do wody zależy także od cech systemu korzeniowego, a nie wyłącznie od pochodzenia odmiany owocującej.

Badania nad jabłoniami wskazują, że podkładka może wpływać na reakcję drzewa na niedobór wody. Nie oznacza to, że wystarczy wybrać jedną „odporną” podkładkę dla każdego sadu. Znaczenie mają również gleba, miejsce sadzenia i sposób prowadzenia drzewa. Inne warunki panują w ziemi, która długo zatrzymuje wilgoć, a inne na szybko przesychającym stanowisku.

Przy zakupie dawnej odmiany warto więc zapytać szkółkarza, na jakiej podkładce została zaszczepiona i czy dane połączenie nadaje się do warunków w Twoim ogrodzie. Jeśli sprzedawca obiecuje odporność na suszę, dopytaj, czego dotyczy ta ocena: samej odmiany, podkładki czy obserwacji całego drzewa w określonym miejscu. Hasło na etykiecie nie zastępuje takiej informacji.

Wiek drzewa również zmienia sytuację. Świeżo posadzona jabłoń dopiero rozwija korzenie w nowym miejscu, dlatego trudniej jej korzystać z wody zgromadzonej w glebie. Starsze, dobrze ukorzenione drzewo może lepiej znieść przerwę w opadach, ale i ono nie jest niewrażliwe na długotrwałą suszę.

Co mówią dane o suchych sezonach w Polsce?

Niedobór wody nie jest dla polskich ogrodów wyłącznie odległą perspektywą. Według informacji o raporcie Systemu Monitoringu Suszy Rolniczej IUNG za okres od 11 lipca do 10 września 2026 r. średni klimatyczny bilans wodny dla kraju wyniósł −87,4 mm. Najniższe wartości, poniżej −180 mm, odnotowano na Podkarpaciu i Lubelszczyźnie.

Klimatyczny bilans wodny opisuje relację między opadami a zapotrzebowaniem na wodę wynikającym z warunków pogodowych. Przytoczone wartości pokazują skalę niedoboru w danym okresie i regionach. Nie są pomiarem odporności jabłoni ani dowodem, że konkretna staropolska odmiana poradziła sobie tam lepiej od innej.

Dla osoby planującej sad ważniejszy od samej średniej krajowej będzie stan gleby w miejscu sadzenia. Na jednej działce deszcz może wsiąkać i dłużej pozostawać dostępny dla korzeni, na innej podłoże szybko przesycha. Dlatego obserwacje z sąsiedniego ogrodu bywają pomocną wskazówką, ale też nie powinny być traktowane jak gwarancja: drzewa mogą różnić się podkładką, wiekiem i pielęgnacją.

Jak wybierać dawną jabłoń do ogrodu narażonego na upały?

Jeśli zależy Ci na starej odmianie, wybieraj ją ze względu na cechy, które możesz sprawdzić, na przykład smak owoców, termin zbioru i przydatność do planowanego sposobu wykorzystania. Odporność na suszę traktuj jako osobne pytanie. Brak potwierdzonych badań nie oznacza, że dawna odmiana okaże się słaba; oznacza tylko, że nie warto składać w jej imieniu obietnicy bez dowodów.

Przed zakupem przydadzą się trzy informacje:

  • Podkładka: zapytaj o nią w szkółce i opisz sprzedawcy glebę oraz dostępne miejsce.
  • Pochodzenie obserwacji: sprawdź, czy opinia o dobrej kondycji odmiany dotyczy podobnych warunków, a nie pojedynczego drzewa po jednym sezonie.
  • Możliwość pielęgnacji: oceń, czy dasz radę podlewać młodą jabłoń podczas dłuższych okresów bez deszczu.

Nie skreślaj starych odmian tylko dlatego, że nie ma ich w rankingu odpornych na suszę. Przeglądy badań pokazują, że tradycyjne jabłonie mogą być źródłem cech przydatnych w hodowli, w tym związanych z przystosowaniem do różnych warunków środowiskowych. Ochrona ich różnorodności ma więc sens, nawet jeśli dla konkretnej odmiany nie potrafimy jeszcze podać pewnej oceny odporności na upał.

Co może pomóc jabłoni przetrwać suchy okres?

Wybór odmiany to tylko część decyzji. Podczas suszy większy pożytek zwykle przynosi podlewanie, które nawilża glebę w strefie korzeni, niż częste zwilżanie samej powierzchni ziemi. Zanim podlejesz ponownie, sprawdź wilgotność podłoża głębiej, a nie tylko jego wierzchnią warstwę. Potrzeby drzewa będą się różnić zależnie od pogody, gleby i jego wieku, dlatego nie ma jednej dawki wody odpowiedniej dla każdego sadu.

Pomaga również ściółkowanie gleby wokół drzewa. Warstwa ściółki ogranicza parowanie z powierzchni ziemi i może spowalniać jej przesychanie. Nie zastąpi jednak wody, gdy niedobór trwa długo. Najwięcej uwagi poświęć młodym jabłoniom, które nie zdążyły jeszcze dobrze się ukorzenić. Przy sadzeniu nowego drzewa warto od razu zaplanować, skąd weźmiesz wodę w okresach bez opadów.

Poszukiwanie bardziej odpornych jabłoni trwa także poza tradycyjnymi sadami. Badacze przyglądają się między innymi jabłoni Sieversa, dzikiemu przodkowi jabłoni domowej. Opisano u niej cechy i mechanizmy związane z reakcją na suszę oraz wysoką temperaturę, choć porównania różnych jej populacji pozostają niepełne. To kierunek ważny dla hodowli nowych drzew i podkładek, nie gotowa odpowiedź na pytanie, którą staropolską jabłoń kupić dziś do suchego ogrodu.

Przeczytaj również:

Janka – mama, żona i entuzjastka zdrowego stylu życia, która z pasją łączy troskę o dom, zdrowie i rodzinę.